Günümüzde eğitim teknolojilerinin hızla gelişmesiyle birlikte, öğretmenler ve öğrenciler projelerinde (TÜBİTAK, Teknofest, eTwinning vb.) yapay zeka araçlarını daha sık kullanmaya başladı. Ancak bu kullanım, beraberinde "etik sorumlulukları" da getiriyor. İşte MEB ve akademik platformlarda sıkça karşımıza çıkan YAZEK (Yapay Zeka Etik Beyan Formu) hakkında bilmeniz gerekenler.
YAZEK Nedir?
YAZEK, bir projenin veya akademik çalışmanın hazırlanma sürecinde kullanılan yapay zeka araçlarının (ChatGPT, Midjourney, Canva Magic Studio vb.) sınırlarını, kullanım amacını ve bu araçların çalışmaya ne kadar müdahil olduğunu beyan eden resmi bir belgedir. Temel amacı; akademik dürüstlüğü korumak ve telif hakları konusundaki belirsizlikleri gidermektir.
Öğretmenlerin Hangi Durumlarda YAZEK Formu Doldurması Zorunludur?
Eğer yürüttüğünüz projede veya hazırladığınız makalede aşağıdaki durumlardan biri geçerliyse, YAZEK etik beyanı yapmanız kaçınılmazdır:
1. İçerik ve Metin Üretimi
Proje dosyasındaki özet, yöntem veya sonuç kısımları yazılırken yapay zeka araçlarından (örneğin ChatGPT veya Gemini) destek alındıysa; hangi kısımların bot tarafından yazıldığı ve hangi kısımların öğretmen/öğrenci tarafından düzenlendiği belirtilmelidir.
2. Görsel ve Tasarım Oluşturma
Proje sunumlarında veya afişlerinde kullanılan görseller yapay zeka (DALL-E, Midjourney vb.) ile üretildiyse, bu görsellerin "özgün sanat eseri" değil, "yapay zeka çıktısı" olduğu beyan edilmelidir.
3. Veri Analizi ve Kodlama
Eğer proje bir yazılım projesiyse ve kodların bir kısmı yapay zeka yardımıyla yazıldıysa veya toplanan verilerin analizi yapay zeka algoritmalarıyla yapıldıysa, bu durum yöntemsel olarak formda yer almalıdır.
4. Çeviri ve Dil Düzenleme
Yabancı dilde hazırlanan projelerde, metnin çevirisi veya dil bilgisi kontrolü yapay zeka araçlarıyla yapıldıysa etik beyanda bulunulması şeffaflık açısından gereklidir.
Etik Beyan Formu Doldururken Dikkat Edilmesi Gerekenler
Araç Adı ve Sürümü: Kullanılan aracın adı ve sürümü (örn: ChatGPT 4o) mutlaka yazılmalıdır.
Kullanım Kapsamı: Yapay zekanın çalışmanın yüzde kaçına etki ettiği veya hangi spesifik bölümde kullanıldığı açıklanmalıdır.
Sorumluluk Beyanı: Yapay zeka çıktılarının doğruluğunun kontrol edildiği ve olası hatalardan yazarların sorumlu olduğu taahhüt edilmelidir.
Önemli Uyarı: Yapay zeka kullanımı bir hata veya suç değildir; ancak kullanıldığı halde beyan edilmemesi bir "etik ihlali" sayılır. Projenizin orijinallik puanının düşmemesi için şeffaflık ilkesinden ödün vermeyiniz.
Gemini şunu dedi:
MEB'in YAZEK (Yapay Zeka Etik Kurulu) tarafından belirlediği 8 temel etik kuralı, hem web sitende paylaşabileceğin hem de projelerinde sunabileceğin görsel bir formatta özetledim.
İşte bu 8 kuralın modern ve anlaşılır bir özeti:
MEB Yapay Zeka Kullanımı Etik İlkeleri (8 Madde)
İnsan Odaklılık ve Denetim: Yapay zeka süreçlerin merkezinde değil, destekçisi olmalıdır. Son karar daima öğretmen veya öğrenciye aittir.
Şeffaflık ve Açıklanabilirlik: Bir çalışmada yapay zeka kullanıldıysa bu durum açıkça beyan edilmelidir. Hangi aracın, hangi amaçla kullanıldığı gizlenmemelidir.
Veri Gizliliği ve Güvenliği: Öğrencilerin kişisel verileri, fotoğrafları veya özel bilgileri asla yapay zeka araçlarına kontrolsüzce yüklenmemelidir (KVKK uyumu).
Adalet ve Kapsayıcılık: Yapay zeka çıktıları; din, dil, ırk veya cinsiyet gibi konularda önyargı ve ayrımcılık içermemelidir.
Akademik Dürüstlük: Yapay zekanın ürettiği içerikler "doğrudan kopyala-yapıştır" yapılmamalı, özgünleştirilmeli ve intihal riski göz önünde bulundurulmalıdır.
Sorumluluk ve Hesap Verebilirlik: Yapay zeka tarafından üretilen hatalı bir bilgiden veya içerikten, o aracı kullanan kişi sorumludur.
Sürdürülebilirlik: Yapay zeka araçlarının kullanımında toplumsal fayda ve çevresel etkiler gözetilmelidir.
Eğitsel Değer: Yapay zeka kullanımı, öğrencinin eleştirel düşünme ve yaratıcılık becerilerini köreltmemeli, aksine geliştirmelidir.
